Wegetarianizm ma tysiące lat. Zanim stał się wyborem etycznym czy zdrowotnym, przez wieki był przede wszystkim sprawą wiary. W zależności od religii powody są różne – od zasady niekrzywdzenia żywych istot, przez rytualną czystość, po pokutę i umiar. Poniżej znajdziesz rzeczowy przegląd tego, co główne tradycje religijne mówią o jedzeniu mięsa.
Jeśli chcesz poznać szerszy kontekst – od nauki po praktyczne porady – zajrzyj do naszego głównego przewodnika: wegetarianizm i weganizm – nauka, zdrowie i praktyka. Jeśli interesuje cię, jak dieta wpływa na środowisko, przeczytaj też nasz tekst o tym, jak dieta wpływa na klimat.
Hinduizm – ahimsa i święta krowa
Hinduizm jest pierwszą religią na świecie, która formalnie propagowała wegetarianizm. Centralną zasadą jest tu ahimsa – niekrzywdzenie żadnej żywej istoty. Najwcześniejszym tekstem potępiającym spożywanie mięsa jest Manusmryti, a zasada ahimsy jest głęboko zakorzeniona już w upaniszadach.
Wegetarianizm w hinduizmie nie jest jednak jednolity. Zakaz spożywania mięsa obowiązuje formalnie braminów – kapłańską kastę. Z czasem przejęły go kolejne grupy społeczne. Praktycznie powszechny jest natomiast zakaz jedzenia wołowiny: krowa to dla hinduistów zwierzę święte, ucieleśnienie bogini ziemi i towarzyszka Kryszny. W większości indyjskich stanów zabijanie krów jest zakazane prawnie.
Dziś szacuje się, że od 30 do 40% mieszkańców Indii przestrzega diety wegetariańskiej – co czyni ten kraj krajem o najwyższym odsetku wegetarian na świecie. Wegetarianizm dominuje szczególnie tam, gdzie wpływy islamu były historycznie słabsze, czyli na południu i wschodzie kraju.
Dżinizm – najbardziej konsekwentna ahimsa
Jeśli hinduizm propaguje niekrzywdzenie, dżinizm traktuje to jako absolutny nakaz. Dżiniści unikają nie tylko mięsa, ale też produktów, przy których pozyskiwaniu mogą zginąć małe organizmy – stąd wykluczenie czosnku, cebuli i miodu. Część wyznawców nosi maseczki na twarzy, żeby przypadkowo nie połknąć owada, i uważnie ogląda drogę przed krokiem.
Dżinizm powstał w V wieku p.n.e. w Indiach równolegle z buddyzmem i oba ruchy wzajemnie wzmacniały ideę wegetarianizmu. To właśnie z tego okresu pochodzi idea, że wszystkie istoty – ludzie, zwierzęta, rośliny, a nawet kamienie – mają duszę.
Buddyzm – współczucie, ale bez jednoznacznego nakazu
Buddyzm jest pod tym względem bardziej złożony, niż się powszechnie uważa. Sam Budda oficjalnie nie nauczał doktryny wegetarianizmu i w Vinaya Pitaka – zbiorze reguł zakonnych – wyraźnie stwierdził, że mnich powinien z wdzięcznością przyjmować każdy pokarm otrzymany w darze, nawet jeśli jest to mięso.
W praktyce jednak tradycja wyraźnie się dzieli. W buddyzmie therawady – dominującym w Tajlandii, Birmie, Sri Lance czy Kambodży – świeccy buddyści jedzą mięso niemal bez ograniczeń. Mnisi nie mogą go kupować ani prosić o nie, ale mogą przyjąć, o ile nie widzieli, jak zwierzę było zabijane specjalnie dla nich.
W buddyzmie mahajany – dominującym w Chinach, Japonii i Korei – wegetarianizm jest regułą. Mnisi i mniszki w tej tradycji są wegetarianami, a ideał diety bez mięsa wynika z przekonania, że zabijanie jakiejkolwiek istoty sprzeciwia się ścieżce oświecenia. Stąd pochodzi japońska kuchnia klasztorna shojin ryori – ascetyczna, sezonowa, całkowicie roślinna.
Chrześcijaństwo – post, umiarkowanie i esseńczycy
Chrześcijaństwo nie nakazuje wegetarianizmu. Nowy Testament wprost opisuje, że Jezus jadł ryby i uczestniczył w uczcie paschalnej z jagnięciną. Jednak tradycja postu i wstrzemięźliwości od mięsa jest w chrześcijaństwie bardzo stara.
W Kościele katolickim wstrzemięźliwość od mięsa w piątki obowiązuje do dziś – i nie jest to zwyczaj, a przepis prawa kościelnego. W Wielkim Poście wiele osób rezygnuje z mięsa całkowicie. Kościoły wschodnie, jak prawosławny czy koptyjski, mają znacznie surowsze kalendarze postne – łącznie kilkaset dni postnych w roku.
Wśród starożytnych wspólnot żydowskich, z których część wpłynęła na wczesne chrześcijaństwo, esseńczycy rzeczywiście praktykowali dietę bezmięsną – wzmianki o tym pojawiają się w historii wegetarianizmu jako jeden z wczesnych przykładów zorganizowanej rezygnacji z mięsa z pobudek duchowych. Esseńczycy istnieli jednak przed chrześcijaństwem i równolegle z nim, a ich status jako „wczesnej wspólnoty chrześcijańskiej” jest w naukach historycznych sporny.
Współcześnie ekologiczny wymiar diety pojawia się coraz częściej w nauczaniu Kościoła – encyklika Laudato Si papieża Franciszka z 2015 roku wezwała do odpowiedzialności za stworzenie, co część teologów interpretuje jako argument za ograniczeniem spożycia mięsa.
Islam – halal i zasady uboju
Islam nie zakazuje mięsa – wręcz przeciwnie, jest ono obecne w kluczowych świętach i rytuałach, w tym w Eid al-Adha, kiedy rytualnie zabija się zwierzę ofiarne. Jednak Koran nakłada szczegółowe zasady dotyczące tego, jakie mięso jest dozwolone (halal) i jak musi być pozyskane.
Zakazana jest wieprzowina oraz mięso zwierząt, które padły śmiercią naturalną lub zostały zabite bez wymówienia imienia Boga. Ubój halal ma minimalizować cierpienie zwierzęcia – choć ta kwestia jest przedmiotem debat, szczególnie w krajach zachodniej Europy.
Koran kilkakrotnie nakazuje wdzięczność za pokarm i potępia marnotrawstwo. Część muzułmańskich uczonych interpretuje to jako wezwanie do umiaru w spożyciu mięsa. Niektórzy muzułmanie decydują się na dietę częściowo roślinną lub fleksitarianizm – nie z nakazu religijnego, ale ze względów zdrowotnych lub ekologicznych.
Judaizm – koszerność, krew i tikkun olam
W judaizmie kluczowe pojęcie to koszerność – zbiór przepisów określających, które pokarmy są czyste i jak mają być przygotowane. Mięso musi pochodzić od dozwolonych zwierząt (nie świni, nie owoców morza), być ubite rytualnie z udziałem specjalisty (szocheta) i pozbawione krwi – bo krew to dla judaizmu życie.
Tora w Księdze Rodzaju (1:29) opisuje dietę człowieka w Ogrodzie Eden jako wyłącznie roślinną. Część uczonych żydowskich interpretuje to jako pierwotny ideał, do którego należy dążyć. Coraz więcej rabinów odwołuje się do zasady tikkun olam (naprawy świata) jako argumentu za ograniczeniem spożycia mięsa i troskę o dobrostan zwierząt.
Sikhizm, rastafari i hare kryszna
W sikhizmie zasady dotyczące mięsa są niejednolite w zależności od tradycji. Gurdwary – świątynie sikhijskie – serwują wyłącznie wegetariańskie posiłki (langar), ale dla świeckich wyznawców nie ma zakazu jedzenia mięsa. Zakazana jest natomiast wieprzowina i wołowina.
Rastafari – ruch religijny wywodzący się z Jamajki – kładzie duży nacisk na naturalność i czystość ciała. Wielu wyznawców przestrzega diety ital, która wyklucza mięso (szczególnie wieprzowinę), alkohol i przetworzoną żywność.
Ruch Hare Kryszna (ISKCON), wywodzący się z tradycji wisznuizmu, czyni z wegetarianizmu warunek konieczny praktyki duchowej. Jedzenie mięsa jest tu postrzegane jako bezpośrednia przeszkoda na ścieżce do oświecenia.
Co łączy te tradycje?
Mimo ogromnych różnic teologicznych, w większości religii pojawia się ten sam wątek: sposób, w jaki się odżywiamy, ma znaczenie moralne. W tradycjach wschodnich wyraża się to przez zasadę ahimsy i troskę o karmę. W tradycjach abrahamowych – przez rytualne przepisy, posty i wezwanie do wdzięczności wobec życia.
Żadna z głównych religii świata nie nakazuje pełnego wegetarianizmu wszystkim swoim wyznawcom, ale każda zawiera elementy, które prowadzą w tym kierunku. Decyzja o ograniczeniu mięsa z pobudek religijnych to więc nie moda – to praktyka stara jak zorganizowane życie duchowe.
Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o znanych Polakach, którzy wybrali dietę roślinną, przeczytaj nasz artykuł: znani Polacy na diecie wegetariańskiej.
Doświadczony dziennikarz i autor, specjalizujący się w bieżących wiadomościach i recenzjach kulinarnych. Monitoruje wydarzenia kulinarne od ponad 5 lat.
